به گزارش خبرگزاری كتاب ایران(ایبنا) چهارمین عصرانه از سلسله عصرانه های علوم انسانی به بررسی افكار و اندیشه های علیرضا صدرا اختصاص یافت و دبیر علمی آن مالك شجاعی جشوقانی بود. روز چهارشنبه 29 تیرماه علاوه بر علیرضا صدرا، حجت الاسلام و المسلمین محسن رضوانی، شریف لكزایی و مرتضی یوسفی فر در این نشست حضور داشته و سخنرانی كردند.

صدرا در ابتدای این نشست درباره زندگی نامه خود توضیحاتی را ارائه كرد و گفت: دیپلم من ریاضی بود و از آن زمان امكان ورود من به دانشگاه در رشته علوم انسانی وجود داشت و من با توجه به اینكه زبانم خوب بود برای دانشگاه نفت آبادان كنكور شركت كردم. بعدها علوم سیاسی را به دلیل علاقه بسیار در كنكور سراسری انتخاب كردم. سپس به گرایش اندیشه سیاسی اسلام و ایران علاقه مند شدم.

او ادامه داد: ما تصمیم گرفتیم دانشگاه تربیت مدرس را با هدف تربیت مدرسان متخصص تاسیس كنیم. وقتی من در وزارت كشور بودم با این هدف تاسیس این دانشگاه را پیگیری كردم. آن زمان می خواستیم 120 تا نیروی دكترا بگیریم و دراین زمینه نیرو تربیت كردیم كه اتفاقا با همت اساتید برتری چون داوری اردكانی تحقق می یافت. بعد در دكترا به فلسفه سیاسی و حكمت مدنی گرایش پیدا كردم.

صدرا افزود: اولین فلسفه من «فلسفه سیاسی» است كه در آن نشان دادم حكمت در شرق متولد می شود و بعد به غرب می رود. حكمت فارابی تفسیر حكمت قرآنی است. این سنت به خواجه نصیر، ملاصدرا، امام و ... می رسد.

او با اشاره به سایر آثار خود در راستای فلسفه سیاسی افزود: در دانشگاه من روی فلسفه سیاسی متمركز هستم و ذیل این سرفصل زیرشاخه های مختلف را تدریس می كنم. دغدغه من چهار محور دارد؛ یك علم است و نیازمند علم روزآمدی مبتنی بر نیازهای جامعه خود هستیم. ما در گام دوم هستیم و نیازمند علم متناسب برای این الگو هستیم كه فلسفه صدرا می تواند این علم را پشتیبانی كند. ما برای فراتمدن خود نیازمند علم خودمان هستیم.

به گفته این استاد فلسفه سیاسی، دغدغه دوم ما الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت است؛ ما باید در این باره اندیشه داشته باشیم تا بتوانیم كار كنیم، چون اندیشه علم و در نهایت علم عمل تولید می كند. ما باید راهبردی عمل كنیم. الگوی غرب تك ساحتی و مادی است و خلاء معنوی دارد و از این منظر ما نیازمند اندیشه برای تولید علم جدید هستیم. ما به دنبال پیشرفت دو ساحتی مادی و معنوی هستیم.

او به دغدغه سوم یعنی دولت و دغدغه چهارم كارامدی اشاره كرد و گفت: دولت حداقلی باید به دنبال اجرای این الگو باشد. دولت در همه نظام ها حكم معمار دارد و عقل عمومی است و مانند عقل و مغز ماست، بنابراین خیلی مهم است كه در این باره دولت نقش موثری ایفا كند. دولت در اتوبان خوب گاز می دهد اما در جاده ها با سختی مواجه می شود. در ایران ما گرفتار دولت همه كاره و هیچ كاره هستیم. ما نیازمند دولت كارامد هستیم و باید قرارگاه سازندگی پیشرفت باشد نه اینكه تبدیل به سازمان شود. در جنگ ما چنین راهكاری داشتیم. جمهوری اسلامی امروز كالاهای مصرفی را به كالاهای با ارزش افزوده تبدیل كرده و لذا در این حوزه اثر بخش نیستیم. ما چون در ساختار مشكل داریم در دولت اگر چه بهره وری داریم اما اثر بخش نیستیم.

صدرا با بیان اینكه الان علم پیشرفت به درد ما می خورد و دیگر علم محض به درد ما نمی خورد یادآور شد: ما گرفتار اسهال مقاله هستیم. علم اگر تبدیل به عمل شد می تواند حل مشكل كند پس ما علم پیشرفت دولت كارامد می خواهیم در این صورت مشكلات كشور حل خواهد شد.

او تاكید كرد: الان مسایل اقتصادی گریبانگیر ماست و اغلب مشكل اجتماعی ما هم از همین سرچشمه است. اگر جاده هموار باشد كسی جاده خاكی نمی زند ما باید موانع پیشرفت را برطرف كنیم. دولت هم باید این موانع را در قالب یك معمار برطرف كند و گرداننده باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینكه علم مساله گلوگاهی ماست توضیح داد: این سوال مطرح می شود كه آیا علم ساینس است یا بینایی است یا حكمت؟ یا آمیزه ای از این هاست و باید ترتیب خاصی داشته باشد؟ این برای ما بسیار مهم است كه چه تعریفی از علم داریم و چه ترتیبی را برای آن در نظر می گیریم. فردوسی می گوید توانا بود هر كه دانا بود. او این ترتیب را در نظر می گیرد.

او افزود: منبع آگاهی خرد است و به ما جهت می دهد و راهگشاست. در ابن سینا خرد به عقل ترجمه شده است. الان در قرآن علم، حكمت، بصیرت و خبیر داریم. كنت می گوید علم فقط آگاهی است اما علم منظومه است. علم جدید الان تك انگار است و یكی را فقط برجسته می كند در حالیكه علم باید چند ساحتی باشد.

او ادامه داد: منبع علم حس است. فارابی می گوید علم طبیعی اظهر العلوم است و با مجردات سركار دارد ولی علم سیاست با مجردات سرو كار ندارد. پس علوم طبیعی علوم چگونه شناسی است و به باید و نباید كاری ندارد. اما علوم انسانی به این هستی و نیستی و باید و نباید می پردازد. علوم انسانی و به تناظر آن جامعه شناسی به دنبال درك ماهیت و چیستی شناسی است. در علوم سیاسی هم به دنبال پاسخ به چرایی ها هستیم.

این استاد فلسفه سیاسی با بیان اینكه اگر ما می خواهیم به علم پیشرفت برسیم نیازمند علوم طبیعی برای توسعه كمی، كیفی، سخت افزاری و نرم افزاری برای افزایش رفاه جامعه هستیم توضیح داد: اینها علوم توسعه هستند و شاید لفظ بهتری به جای علوم طبیعی باشد. از سوی دیگر نیازمند علوم انسانی برای تعالی و ارتقا جامعه هستیم این در حالی است كه ما توسعه را برای فرهنگ می خواستیم اما الان فرهنگ ابزار توسعه شده است. از این منظر می توان برای علوم انسانی واژه علوم معنوی را استفاده كرد.

او در پایان گفت: علوم انسانی باید معنویت تولید كند و علومی چون فقه در علوم انسانی، باید بین توسعه اقتصادی و فرهنگی باید تعادل برقرار كنند.

حجت الاسلام رضوانی نیز در بخش دیگری از این نشست درباره اندیشه های صدرا گفت: طی سه دهه اخیر از اساتید برجسته ای بهره بردم كه یكی از آنها استاد صدرا است و درباره ایشان سخن گفتن كار آسانی نیست. آثار مكتوب و مقالات ایشان خوب و غنی است اما شاید بخش كوچكی از اندیشه های ایشان را نشان می دهد و تداعی جامعیت او نیست.

او ادامه داد: فهم آثار ایشان آسان نیست و نیازمند مقدماتی است و مخاطبان باید حداقل یك سال از جلسات شفاهی او بهره مند شوند. استاد صدرا ذهن ریاضی دارد و سعی می كند در نظرات خود واژه سازی كند. نصر نیز سعی می كرد واژه سازی برای هانری كربن كند و دلیل اینكه نصر توانست به ارتباط بین كربن و علامه كمك كند به همین دلیل واژه سازی است. در آثار استاد صدرا هم واژه های زیادی وجود دارد كه نیازمند درك ساخت های ذهنی ایشان از قبل است.

رضوانی با بیان اینكه استاد صدرا جاذبه دارد و به دلیل اینكه یك معلم سیاست است همواره سعی می كند از این منظر به مباحث نگاه كند یادآور شد: به همین دلیل جناح ها در حضور او مهم نیست و اساسا دافعه ای در مباحث ایشان نیست.

به گفته این استاد دانشگاه و حوزه، او یك متفكر معتدل و متعالی است و نگاه طولی دارد و عرضی نیست. صدرا همواره به كتاب الجمع فارابی تاكید دارد و خودش هم جامع اندیشه های حكمای اسلامی است و تلاش می كند در میان همه این اندیشه های اسلامی وحدت ایجاد كند تا به تعالی برسد.

او تاكید كرد: البته گاهی او این نگاه تعالی را در حكمای غربی و مدرن هم می بیند و از آن استفاده می كند. ما در تولید علوم انسانی معیار و شرایطی داریم. تولید علوم انسانی سه معیار مشخص دارد؛ كسی كه می خواهد در این عرصه كار كند باید غرب شناس قوی باشد چون اگر می خواهیم درك درستی از مباحث علمی داشته باشیم باید بتوانیم خوب ترجمه و سپس نقد كنیم. صدرا عمق پروژه فكری غرب را خوب می شناسد این در حالی است كه ما در این باره ضعف داریم و نمی توانیم عمق محتوای غرب را بشناسیم.

رضوانی گفت: معیار دوم این است كه ایران را خوب بشناسیم. باید دید تطور فرهنگ و تاریخ ایران چگونه بوده است تا بتوانیم به تولید علوم انسانی برسیم. معیار سوم اسلام شناسی است ما در این جامعه اسلام را نمی توانیم از جامعه منفك كنیم. این فكر اسلامی در ایران رشد كرده و استاد صدرا در هر سه معیار شكوفا شده و رشد كرده است.

او با اشاره به اینكه تعاملات استاد صدرا با حوزه و دانشگاه به صورت مستمر گاهی برای ما شگفت انگیز است عنوان كرد: ایشان از زمان دانشجویی با علامه جعفری مانوس بوده و با آثار قلمی میراث كهن و علمای حوزه امروزی آشنا هستند. این به ایشان كمك كرده در تولید علوم انسانی گام وسیع و مهمی بردارد و بتواند علوم انسانی اسلامی ایرانی را بفهمد و آن را تبیین كند.

رضوانی با بیان اینكه استاد صدرا فضل تجربه عملی هم دارد و سه دهه در عرصه كلان قانون گذاری و سیاست گذاری كار كرده و خلاءهای كشور را می شناسد یادآور شد: بنابراین پروژه های راهبردی خود را در راستای برطرف كردن این كمبودها طراحی می كند. نگاه او تمدنی است و سعی می كند نگاه تعالی را پیش ببرد.

شریف لكزایی در ادامه این نشست با اشاره به تاسیس نهاد از سوی استاد صدرا گفت: ایشان در تولید علم هم تجربه خوبی داشته است و ابتدای زمان تحصیلش این دغدغه را داشته و در اندیشه سیاسی و حكمت عملی كارهای مهمی كرده است. ایشان همچنین در ترویج علم و ارائه الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت تلاش های بسیاری كرده است.

او افزود: تلاش های ایشان برای بسط مباحث اندیشه سیاسی قابل تقدیر است خاطرم است ایشان متن خوانی فارابی را برای روز آمد سازی فلسفه اسلامی داشت. بر همین نگاه روزآمدسازی ایشان تلقی اشان از میراث حكما این بود كه این آثار برای انسان تولید می شده و دانش فلسفه سیاسی از ابتای تاریخ اصالت داشت اما در ادامه خوانش اصیلی از آن نشد و انحرافاتی به وجود آمد.

او با بیان اینكه استاد صدرا تلاش كرده خوانش اصیلی از فلسفه سیاسی و آثار فارابی، ابن سینا و خواجه نصیر داشته باشد به تفكیك ملاصدرا و امام توسط استاد صدرا اشاره كرد و گفت: استاد صدرا به خوبی به نقاط تمایز این دو اندیشه اشاره می كند. از سوی دیگر ما اگر بخواهیم حكمت سیاسی متعالیه را روزآمد در اختیار داشته باشیم استاد صدرا تداوم میان نظر و عمل را در این راستا شرح می دهد و بر آن تاكید می كند.

به گفته لكزایی، او معتقد است حكمت متعالیه انقلاب اسلامی را تقویت می كند و می گوید در 300 سال اخیر تحولات بسیاری در ایران از حكمت متعالیه ریشه گرفته است. از نگاه ایشان رهبر انقلاب هم نگاهی معطوف به حكمت متعالیه دارد و انقلاب اسلامی در حكمت متعالیه حضور دارد.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینكه استاد صدرا صورت بندی جدیدی از فلسفه اسلامی ارائه می كند توضیح داد: در حالیكه قبلا صورت بندی بر مبنای مكاتب مشا، اشراق و متعالیه بود ایشان می گوید به رغم مواد مشترك متفكران هر كدام دستگاه فلسفی خاصی دارند و می توان حكمت عملی از آن استخراج كرد. در یكی از مقالات ایشان توضیح دادند كه چگونه به طور مثال از دستگاه فلسفی ملاصدرا، ابن سینا، شیخ اشراق، امام و ... می توان حكمت عملی در آوردند. تجربه حداقل سه دهه تفكر و فعالیت یك جامعیتی به ایشان داده كه نسبت به فلسفه داخل و غرب تسلط و جامعیت كافی داشته باشند.

به گفته لكزایی، براساس اندیشه استاد صدرا انسان و جامعه تنها بودن نیست بلكه شدن است او از انسان ایستا حرف نمی زند از انسان در حال شدن و تبادل است. استاد صدرا منفعل نیست و در تعامل با متفكران معاصر و گذشته بوده است.

یوسفی راد در این نشست با اشاره به این كه هر شخصیت علمی را می توان از زوایای مختلف بررسی كرد گفت: در استاد صدرا از زوایای مختلف ایشان شخصیت جامع و كم نظیری دارد. از حیث فردی انسانی متدین است. من سفرهای زیادی را با ایشان داشتم و در این سفرها از او بهره ها بردم.

او ادامه داد: او از حیث اجتماعی دردمند است و از لحاظ سیاسی در اوج انقلابی بودن معتدل ترین فرد است. از حیث علمی با درك عمیق و زیبا مسایل را تحلیل كرده است. از حیث مدیریتی هم ایشان هر جا بوده توانمندی های زیادی داشته است.

او در حوزه علمی و عملی توان بالقوه زیادی هم دارد و بسیار پر انرژی است. استاد صدرا نگاه كارامد و روزآمد به سنت دارند و معتقدند متون سنتی باید روزآمدی و كاركرد داشته باشد. ایشان نگاه ویژه ای به سیاست و فلسفه سیاسی دارد. آثار متعددی هم در این زمینه تالیف كرده است.

یوسفی راد با اشاره به تالیفات مختلف ایشان یادآور شد: بسیاری از متون ایشان در دست چاپ است چون ضعف بیرونی وجود دارد و فكر می كنند برخی از آثارشان زبان سختی دارد و این ضعف جامعه علمی ماست. استاد صدرا فهم فلسفی بسیار خوبی دارد و اصطلاحات بسیاری را تدوین كرده است. او ظرافت علمی دارد و تقسیم بندی دقیقی و درستی از علم و منابع شناخت دارد. او بین منابع شناخت عقلی، تجربی و قرآنی رابطه تكمیلی ایجاد كرده است.

او با بیان اینكه فلسفه سیاسی اسلامی پیش از ایشان در مهجوریت بود و نگاه ترجمه بر آن غلبه داشت و همه چیز حول فلسفه یونان می گشت یادآور شد: اما پافشاری ایشان در گروه فلسفه سیاسی باقر العلوم دستاوردهای خوبی داشت و فلسفه سیاسی اسلامی رونق یافت. بنابراین ایشان در احیای این علم نقش اساسی داشت.

یوسفی راد گفت: رویكرد فلسفه سیاسی ایشان باعث شد دست روی كارامدی بگذارد و در این باره نظرات خود را ارائه كند. ایشان به حق یك اندیشمند است و او مساله دارد و مساله اش را از محیط گرفته و در این باره كلیدی ترین مسایل را مطرح كرده است.

این مدرس دانشگاه در پایان گفت: او سیر تطور دقیقی از فلسفه سیاسی اسلام ارائه می كند و از حكمت گذشته شروع می كند تا به حكمت امام خمینی(رع) می رسد. او درباره تمایز بین حكمت متعالیه سیاسی و حكمت سیاسی متعالیه سخن می گوید و امام را برجسته ترین فرد در حكمت سیاسی متعالیه تجمیعی می داند. ایشان اجماعی دارد كه نیاز به تفاسیر بسیار است. من نسبت به ایشان بدهكارم و امیدوارم بتوانم از كمالات ایشان استفاده كنم.