دكترعباس امام -خوزستان شناس
در كشوری زندگی می كنیم كه طی حدود 120 سال گذشته كه از كشف،استخراج، پالایش،و بهره برداری از نفت می گذرد تا كنون همه ابعاد زندگی اقتصادی،اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این كشور وابسته به نفت بوده و وابستگی این ملت به مسایل مرتبط با نفت در این بازه زمانی(علی رغم تمامی شعارهای سیاستمداران ادوار مختف تاریخ معاصر ایران)همچنان ادامه دارد و روز به روز این وابستگی بیشتر و بیشتر هم می شود؛آخرین مورد مستند آن ارتباط محوری و اساسی تحریم های نفتی درگفتگوهای 20 ساله موسوم به برجام با قدرت های جهانی.تا اندكی بیش از 90% تمام عرصه های فعالیت و تحولات صنعت نفت در خوزستان بوده و می باشد.ارتباط حیاتی چند شهر خوزستان و توابع آن ها با صنایع نفت و گاز و پتروشیمی اظهرمن الشمس بوده و هست؛مسجدسلیمان،آبادان،آغاجاری،ماهشهر،هفتگل،امیدیه،اهواز وغیره.وقتی چنین باشد،بدیهی است انتظار می رود سازمان ها و نهادهای ذیربط در حفظ و پاسداری دقیق از تمامی تاسیات،دستگاه ها،ومحوطه های منازل ساختمانی این صنعت تاریخ ساز نگاهبانی و پاسداری شایسته كنند.نكته اینجاست كه این سازه ها،تاسیاسات و دستگاه ها مربوط ادوار باستانی نیست،بلكه فقط حدود یك صد سال از عمر آن ها سپری شده است،و اگر برای چالش های حفظ سازه های باستانی توجیهاتی(قابل قبول و یا غیرقابل قبول)وجود داشته باشد،دستكم برای عدم توجه به سازه هایی كه در دسته آثار معاصر قرار می گیرند،هیچ توجیهی قابل قبول نیست،بویژه كه این ها جزیی اساسی از هویت و تاریخ و مردمان این سرزمین هستند.از این دیدگاه،این آثار و سازه ها جزو میراث فرهنگی خوزستان بوده و برای مقاصد انواع و اقسام گردشگری نیز بایستی مورد پاسداری جدی و نهادینه قرار گیرند.
اما شوربختانه وزارتخانه یا سازمان اصلی متولی این صنعت،خود به عامل اصلی از بین بردن این نشانه های هویتی- تاریخی درخوزستان تبدیل شده است.درزیر،فقط به چند نمونه ازاقدامات غیرمسوولانه و ضدملی وزارت نفت در خوزستان اشاره می شود:
- تخریب و برچیدن بسیاری از سازه های فنی- تاریخی صنعت نفت در مناطق نفت خیز خوزستان؛ازجمله محوطه چندین هكتاری تانك فارم(Tank Farm)آبادان درمنطقه شطیط با ده ها مخزن چند هزار لیتری ذخیره سازی محصولات نفتی
- تخریب و برچیدن برخی محوطه های فنی و مسكونی شركت نفت در هفتگل،ماماتین رامهرمز،میانكوه آغاجاری، مسجد سلیمان و غیره
- تخریب بسیاری واحدهای مسكونی شركتی درمسجدسلیمان،آغاجاری،اهواز،آبادان،لالی،ماهشهر،و یا صدور اجازه تغییر در ساختار معماری منازل متحدالشكل شركت یا اصولا انتقال مالكیت برخی واحدهای مسكونی به ساكنین شاغل و بازنشسته
- آسیب های گسترده و جدی به مناطق تاریخی شركت نفت در اهواز مانند محوطه خرمكوشك و نیز شركت لوله سازی در منطقه كارون
- رها كردن مطلق برخی محوطه های مسكونی مانند منطقه میانكوه كه اخیرا غارت شده اند(عكس ها به پیوست)
- رها كردن یا بی توجهی به برخی مناطق فنی یا مسكونی شركت نفت در منطقه ویس ملاثانی،كوت عبدالله،دارخوین و غیره از این دست تباهكاری ها در سرتاسر مناطق نفت خیز خوزستان ده ها و شاید صدها نمونه می توان برشمرد.درهمین رابطه،در تاریخ 26/12/1396 بیانیه انتقادی- اعتراضی"چهل پژوهشگر میراث فرهنگی و جامعه دانشگاهی خوزستان" خطاب به نهادهای ذیربط منتشرگردید(سایت های خبرگزاری های ایسنا خوزستان،ایلنا،مرداد،چمدان،هانا و غیره)،اما هیچ یك از نهادهای مخاطب نه به صورت كتبی،نه شفاهی،نه مصاحبه،و نه حتی تماس تلفنی با یكی از امضاكنندگان بیانیه كوچك ترین واكنشی از خود نشان ندادند.این در شرایطی است كه در جهان غرب،پژوهشگران و موسسات دانشگاهی غربی همچنان درباره پیشینه شركت -شهرهای نفتی خوزستان تحقیق می كنند؛كتاب می نویسند و مقاله های علمی،و یا پایان نامه های دوره كارشناسی ارشد و دكتری تعریف و اجرا می كنند؛گاه به صورت مستقل و گاه با همكاری پژوهشگران ایرانی.یكی از پیشگامان غربی بررسی علمی پیشینه ابعاد معماری و شهر سازی نوین مناطق شركت نفت در آبادان،مارك كرینسون(Mark Crinson)) استاد تاریخ معماری در دانشگاه منچستر(نام دارد با مقاله زیر در مجله علمی Planning Perspectives
Abadan: Planning and architecture under the Anglo-Iranian Oil Company(1997)
در این مقاله است كه ما در می بابیم در یك دوره از ایجاد تحول اساسی در شهرسازی و معماری نوین آبادان(دهه 1920 به بعد)،كل كار به یك معمار سرشناس تحصیلكرده انگلیسی به نام جیمز ام. ویلسون(James Mollison Wilson)واگذار می شود.همین ویلسون با همكاری شخص دیگری به نام هارولد جی. میسن(Harold G. Mason) مناطق مسكونی خوش ساخت بوارده و بریم را طراحی و اجرا می كنند(ترجمه كامل فارسی این مقاله ارزشمند نیز به قلم فرزین فردانش با عنوان"آبادان:شهرسازی و معماری تحت مدیریت شركت نفت ایران و انگلیس"درمجله گلستان هنر،ش. 6 ،زمستان 1385″ در دسترس می باشد).مقاله مفصل،دقیق وعمیق پروفسوركرینسون مورد استناد هر پژوهشگری است كه بخواهد چیزی در این زمینه بنگارد.
دوسال قبل نیز در سال 2020 ،یك رساله دكتری در"دانشكده معماری و طراحی" دانشگاه دولتی ایالت نیوجرسی آمریكا به قلم شخصی احتمالا ایرانی به نام رضا مرتحب((Reza Mortaheb مورد دفاع و پذیرش قرار گرفت كه در 440 صفحه تهیه و تدوین شده بود.این پایان نامه كه زیر نظر كمیته ای متشكل از استادان كاملا غیرایرانی انجام و مورد داوری قرار گرفت دارای این عنوان بوده است:
Building the Petropolis: Oil Capitalism, Imperialism, and the Making of Abadan(1908-1933)
) ساخت نفت شهر: سرمایه داری نفتی،امپریالیسم، و ساخت آبادان 1908/1933(
جیمز ویلسون طراح و معمار محله بوارده آبادان،سینماتاج(نفت)،دانشكده نفت، دو ده ها طرح دیگر در آبادان،منطق نفت خیز و دیگر مناطق ایران از دهه 1930 تا 1950
نمونه ای از منازل بنگله(ویلایی) در مسجد سلیمان در دهه 1320
چند عكس از آبادان
محله بوارده (احتمالا دهه 20)
یك عمارت شركتی بنگله(ویلایی)
دانشكده نفت آبادان
سینماتاج(نفت)
سه عكس زیر منازل مسكونی شركت نفت و گاز در منطقه میانكوه آغاجاری هستند كه در سال های اخیر، رها و غارت شده اند (عكس ها از حسن خادمی رامهرمزی)
حال،وقتی افزون بر این بدانیم كه مفصل ترین و مستندترین تاریخچه مسایل نفت ایران در سه جلد قطور و در حدود دو هزار صفحه به شرح زیر توسط بنیانگذار صنعت نفت ایران یعنی شركت انگلیسی British Petroleum منتشر شده است،آنگاه متوجه می شویم كه چرا ما برای عدم نگاهبانی و پاسداری از میراث نیاكان خود شایسته سرزنش هستیم و آن ها برای تهیه و تدوین چنین آثار مستند و ارزشمندی سزاوار ستایش:
- The History of the British Petroleum Company(Vol. 1, The Developing Years,1901/1932), by R.W. Ferrier, Cambridge University Press(1982/1994/2000). Digital version 2009.
- The History of the British Petroleum Company(Vol. 1,Part 2,The Developing Years,1901/1932), by R.W. Ferrier, Cambridge University Press(1982/1994/2000). Digital version 2009.
- The History of the British Petroleum Company(Vol. 2,TheAnglo-Iranian Years,1928/1954), by James Bamberg, Cambridge University Press(1994/1995/1996/2000). Digital version 2009. آیا تا كنون وزارت نفت ایران با آن همه دستگاه عریض و طویل و بودجه و تشكیلات و نیروی انسانی، توانسته در صد سال گذشته چنین مجموعه مستندی از مسایل صنعت نفت ایران تهیه،تدوین و منتشرسازد؟! خیر. بدیهی است این وزارتخانه برای سازه های فیزیكی صنعت نفت در خوزستان نیز چندان ارزشی قایل نیست(تعارفات،به كنار!)و در نتیجه شوربختانه نه برای توانمندسازی شایسته سازه های قدیمی وابسته به شركت در مناطق نفت خیز هزینه شایسته می كند،و نه حاضر است آن ها را تخریب و "تبدیل به احسن" كند. فراموش نكنیم این گونه سازه های نفتی مناطق نفت خیز،بعضا در زمان ساخت نه تنها در ایران بلكه به طور قطع در خاورمیانه جزو آثار معماری و شهرسازی مدرن،نمونه و عالی دوران خود به حساب می آمده اند.به همین دلیل است كه هنوز هم در سطح جهان در محافل علمی – دانشگاهی درباره ویژگی های آن ها مطلب نوشته می شود، ولی در ایران و خوزستان یا رها شده و می شوند و یا با لودر و بولدوزر به جان آن ها می افتند، و یا خلق الله گرفتار در چنبره گرانی،تورم و بی پولی دست به غارت آن ها می زنند.
آیا در وزارت نفت،مدیریت مناطق نفت خیز جنوب،اداره كل میراث فرهنگی،گردشگری،و صنایع دستی خوزستان و دیگر سازمان ها و نهادهای ذیربط،فریادرسی خواهد بود؟؟!! امید است با پیگیری سازمان های ذیربط این گونه مسایل و با همكاری پیگیرانه رسانه های استان خوزستان،از ویرانگری های بیش از پیش وزارت نفت در این زمینه ها، كاست و آنها را متوجه مسوولیت های تاریخی شان كرد؛حتی با اینكه دیرشده است.
منبع:
مقاله ای به زبان انگلیسی از احمدرضا حكیمی نژاد در نشریه مشعل آبادان،ش. 6.،اردیبهشت 1401،صص 66-81
Ahmadreza Hakiminejad, The Oil and the Brick.
بروز شده در 26 مرداد 1401