علی نیلی، انصاف نیوز: سیدغلامحسین حسنتاش، كارشناس برجسته انرژی می گوید فقدان نگاه جامع و طراحی كلان برای تولید، توزیع و مصرف انرژی سبب وابسته شدن بیش از 70 درصدی كشور به گاز طبیعی شده كه علاوه بر پیامدهای امنیتی و اقتصادی و زیست محیطی، مزیت ایران در بازار انرژی جهان را هم به شدت تحت تاثیر منفی قرار داده است. به گفته او، با ادامه روند فعلی سرمایه گذاری و تولید و رشد مصرف، در كمتر از 20 سال به واردكننده نفت و گاز تبدیل می شویم.

نتایج فقدان برنامه جامع انرژی حسنتاش كه در دفتر انصاف نیوز حضور یافته بود، در پاسخ به این پرسش كه مشكل اصلی بخش انرژی كشور را چه می داند، گفت: اولین و اصلی ترین مشكل كشور در بخش انرژی، فقدان یك نگاه فراگیر و فرابخشی، كارشناسانه و بلندمدت است. بنابراین وزارت نیرو در بخش آب و برق و وزارت نفت در زمینه نفت، گاز و پتروشیمی، سیاست های بخشی خود را به اجرا می گذارند كه شاید خیلی مصالح كلان و بلندمدت كشور در آن مدنظر قرار نگرفته باشد.

او ادامه داد: برای این كه عمق این مشكل را بیشتر درك كنید، به این مساله توجه می دهم كه وزارت نفت پس از جنگ تحمیلی گازرسانی به شهرها و روستاهای كشور را در دستور كار قرار داد و امروز بیش از 70 درصد انرژی مصرفی در بخش خانگی و صنعتی، گاز طبیعی است. اگر برنامه جامع انرژی كشور تدوین شده بود، امكان نداشت كه اجازه دهد كشور به یك منبع انرژی تا این حد وابسته شود چون پیامدهای جدی امنیتی و اقتصادی و زیست محیطی دارد.


سردبیر نشریه اقتصاد انرژی با بیان این كه ممكن است برخی بخش ها مانند تولید نیروگاه های برق آبی، برنامه های میان مدت یا بلندمدت وجود داشته باشد، افزود: ما در كشور هیچ برنامه كلانی برای تولید انرژی بر اساس آمایش سرزمین كه نشان می دهد در كدام مناطق تابش بیشتری داریم و در كدام مناطق باد مناسبی می وزد، نداریم. بعد از تدوین برنامه جامع تولید انرژی، نوبت به تدوین راهبردهای كلان می رسد. منظور از راهبردهای كلان این است كه فرض كنید تصمیم می گیریم به دلایل سیاسی و اقتصادی، سهمی در بازار گاز اروپا داشته باشیم. وقتی این راهبرد را تدوین كردید، سیاست های كشوری مصرف گاز را بر آن اساس تنظیم می كنید.

حسنتاش با اشاره وابستگی بیش از حد كشور به گاز طبیعی گفت: اگر راهبردهای كلان تدوین شده بود و می دانستیم چه برنامه ای برای بازار جهانی داریم، تولید و مصرف گاز را طوری سامان می دادیم كه امكان صادرات برای مان فراهم باشد درحالی كه اكنون چنین امكانی برای كشور وجود ندارد.

او به این پرسش كه چگونه می توان این تناقض را حل كرد كه از طرفی گفته می شود ما بزرگ ترین ذخایر گازی جهان را داریم و از طرف دیگر، در زمستان با مشكل قطعی گاز مواجه می شویم، پاسخ داد: اصلی ترین دلیل همان بی توجهی به لزوم تدوین برنامه ملی و جامع انرژی است اما در مورد مشخص گاز، ما هم مشكل تولید و عرضه داریم و هم مشكل مصرف.

ریشه های بحران گاز حسنتاش مشكل عرضه گاز را چنین تشریح كرد: به دلیل شرایط بین المللی كشور و تحریم ها ما سرمایه گذاری لازم و به موقع برای توسعه منابع گازی را انجام نداده ایم و می توان گفت الان هیچ نوع سرمایه گذاری ای در این بخش انجام نمی شود. بحث هایی هم كه در مورد سرمایه گذاری از منابع داخلی می شود، به نظر من بیشتر جنبه نمایشی دارد. مشكل دیگر هم این بوده كه ما به طرز عجیبی همه جا گاز برده ایم و كشور به شدت به این حامل وابسته شده كه خیلی هایش هم غیراقتصادی بوده است. مثلا ما حتی به روستاهای مناطق گرمسیر هم گاز برده ایم. این كار هم حاصل نگاه های بخشی بوده است. بنابراین نزدیك به 70 درصد انرژی اولیه كشور از گاز تامین می شود.

او مشكل بخش مصرف گاز را، بهره وری بسیار پایین وسایل گازسوز دانست و عنوان كرد: بهترین و پیشرفته ترین وسایل گازسوز كشور، راندمان كمتر از 30 درصد دارند. معنایش این است كه مثلا بخاری های گازسوز ما به ازای هر 100 واحد گازی كه دریافت می كنند بیش از 70 درصد آن را هدر می دهند. این در حالی ست كه در دنیا بخاری هایی استفاده می شود كه با مصرف یكسان، دو برابر گرمای بیشتر تولید می كند.

مشاور اسبق وزیر نفت ادامه داد: بنابراین عدم سرمایه گذاری به موقع و كافی، توسعه بی رویه شبكه مصرف گاز و راندمان بسیار پایین وسایل گازسوز، باعث شده نتوانیم تولید را هم پای مصرف گسترش دهیم. در نتیجه در زمستان ها با بحران گاز مواجه می شویم و چون نمی خواهیم گاز بخش خانگی را قطع كنیم، به صنایع فشار می آوریم كه خودش مشكلات اقتصادی دیگری را به وجود می آورد.

مصرف بهینه از شعار تا عمل این كارشناس برجسته انرژی با اشاره به اهمیت استفاده بهینه از انرژی گفت: متاسفانه مشكل بهره وری پایین انرژی مختص بخش خانگی نیست و ما در تولید كالا و خدمات هم بسیار بیشتر از متوسط جهانی انرژی مصرف می كنیم.

حسنتاش Energy saving را یكی از مهم ترین مباحث علمی در جهان خواند و ادامه داد: مطالعات گسترده در جهان نشان می دهد تولید هم واحد انرژی از محل صرفه جویی به مراتب ارزان تر از تولید انرژی های جدید تمام می شود و بنابراین تلاش گسترده ای در همه دنیا آغاز شده تا مصرف را بهینه كند.

او رویكرد سازمان بهینه سازی مصرف سوخت را قابل نقد دانست و ادامه داد: تغییر نوع ماده مصرفی، لزوما بهینه سازی نیست. ما فقط سوخت موتوری كه بنزین را بد می سوزاند تغییر دادیم و همان موتور، الان سی ان جی را بد می سوزاند. حرف ما این بود كه مجموعه ای از اقدامات دیگر مانند ارتقای راندمان موتور، تغییر طراحی بدنه و... برای بهینه سازی مصرف سوخت لازم است. به نظر من این یك برنامه انحرافی بود كه آن سازمان را درگیر خود كرد.

شوك درمانی در حوزه انرژی استاد سابق دانشكده نفت رویكردهای قیمتی برای بهینه سازی مصرف را اشتباه خواند و اضافه كرد: یك نگاه مسلط در كشور وجود داشته كه قیمت حامل های انرژی ارزان است و این ارزانی سبب مصرف بی رویه شده. بنابراین قیمت را كه بالا ببرید، مصرف كاهش می یابد اما تجربه نشان داد این استدلال كه ممكن است برای اقتصادهای باثبات معنا داشته باشد، برای كشوری با مختصات اقتصاد ایران كارایی ندارد.

حسنتاش با اشاره به وجود تورم ساختاری در اقتصاد ایران گفت: دائما قیمت حامل ها را بالا بردیم كه سبب افزایش تورم شد. این تورم، باز سطح عمومی قیمت ها را ارتقا داد و سبب شد قیمت نسبی حامل های انرژی باز پایین بماند. در واقع فقط سطح عمومی قیمت ها بالا رفته در حالی كه دنیا راهكارهای غیرقیمتی موفقی را برای كنترل مصرف تجربه كرده است.

او ادامه داد: بر اساس مطالعاتی كه انجام داده ام، ما در كشور به راحتی می توانیم 35 تا 40 درصد در مصرف انرژی صرفه جویی و شاخص شدت انرژی را اصلاح كنیم. شاخص شدت انرژی نشان می دهد به ازای هر هزار دلار تولید ناخالص ملی، چه میزان انرژی مصرف شده است. مطالعات من نشان می دهد این پتانسیل در كشور وجود دارد كه با اصلاح این شاخص به كشورهای با عملكرد متوسط نزدیك شویم.

حسنتاش گفت: ما روزانه معادل 7 میلیون و 500 هزار بشكه نفت، انرژی در كشور مصرف می كنیم كه اگر صرفه جویی 30 درصدی محقق شود، بیش از 2 میلیون بشكه نفت در روز برای صادرات آزاد می شود كه با قیمت های امروز نفت خام در بازارهای جهانی، عددی شگفت انگیز به دست می آید.

كفگیر انرژی به ته دیگ رسیده سردبیر نشریه اقتصاد انرژی با تاكید مجدد بر اهمیت ارتقای بهره وری ادامه داد: چون ارتقای بهره وری آثار مثبت زیست محیطی هم دارد، همكاری های بین المللی را ممكن می كند. به عبارت دیگر چون مسائلی مانند تغییرات اقلیمی مساله همه جهان است، روی بهره وری مصرف انرژی امكان جذب سرمایه های خارجی وجود دارد.

حسنتاش بی توجهی به تولید انرژی های تجدیدپذیر را عامل دیگر منفی شدن تراز انرژی در كشور دانست و گفت: فقدان نگاه جامع، توقف ورود سرمایه، توسعه بی رویه مصرف داخلی، بی توجهی به ارتقای بهر وری و غفلت از تولید انرژی های نو همه دست به دست هم داده و باعث شده رشد مصرف از رشد تولید انرژی در كشور پیشی بگیرد كه با روند فعلی سال به سال هم بدتر می شود. یعنی اگر در زمستان 1400، فرضا 70 روز بحرانی داشتیم، در زمستان 1401 ممكن است 90 روز بحرانی داشته باشیم.

او ادامه داد: آنچه مسلم است این است كه با روند فعلی سرمایه گذاری و تولید از طرفی و رشد مصرف از طرف دیگر، به زودی به واردكننده انواع حامل های انرژی و از جمله گاز تبدیل می شویم.

تقدم برنامه بر سرمایه كارشناس برجسته انرژی به این سئوال كه برای بهینه سازی مصرف سوخت به سرمایه بیشتر نیاز داریم یا برنامه، جواب داد: بر خلاف اقداماتی مانند توسعه میادین نفتی و گازی كه سرمایه های بسیار كلانی را می طلبد، سرمایه گذاری در ارتقای راندمان و بهره وری مصرف انرژی با رقم های كوچك امكان پذیر است ضمن آن كه به سرعت هم روند بازگشت سرمایه آغاز می شود و از محل صرفه جویی، سودهای قابل توجهی هم به دست می آید اما مشكل به نظر من این است كه هنوز آن اراده ملی برای اصلاح الگوهای مصرف انرژی در كشور به وجود نیامده است.

حسنتاش گفت: اگر این نگاه در كشور حاكم شود كه صرفه جویی و بهینه سازی مصرف یك راه ارزان و در دسترس برای حل بحران انرژی است، وقتی وزیر نفت طرحی را برای توسعه فلان میدان نفتی ارائه می كند، از او سئوال می شود كه آیا با همین سرمایه، نمی توان روی بهره وری كار كرد و میزان بیشتری واحد انرژی به دست آورد؟

او ادامه داد: دستگاه حكمرانی اگر اهمیت بهینه سازی را درك كند، همه را به این سمت سوق می دهد و حتی برای كارهای تبلیغاتی یا اهدای جایزه هم این حوزه را انتخاب می كند.

مشكل ساختار حكمرانی انرژی حسنتاش در بخش دیگری از این گفت وگو، مشكلات ساختاری حمكرانی انرژی در كشور را تشریح كرد و گفت: ما یك سازمان ملی بهره وری انرژی در وزارت نیرو داریم و یك سازمان بهینه سازی مصرف سوخت در دل وزارت نفت. همان فقدان نگاه جامع، این جا هم وجود دارد. یعنی دستگاهی كه عرضه انرژی را انجام می دهد، قاعدتا دغدغه بخش تقاضا را ندارد جز در زمان های تنگنا. به محض این كه كمبودی ایجاد می شود، این سازمان ها انگیزه پیدا می كنند كه برای كنترل مصرف اقداماتی را انجام دهند. به محض آن كه آن ضرورت از بین می رود، این تلاش ها هم متوقف می شود.

او اضافه كرد: جایگاه این سازمان ها درست نیست و این همان مشكلی است كه در ابتدای عرایضم به آن اشاره كردم. این دو سازمان باید بیرون از دستگاه عرضه انرژی بایستند و مستقلا با بخش های گوناگون صنعت وارد مذاكره شوند و چارچوب های ارتقای بهره وری در حوزه انرژی را تنظیم كنند. فرض كنید به تولیدكننده بخاری های گازی گفته شود سه سال وقت داری شاخص شدت انرژی خود را اصلاح كنی و اگر در این مسیر حركت كردی، حمایت می شوی و اگر نكردی، بعد از مدت مقرر باید سوخت را به قیمت جهانی تهیه كنی. خب در این شرایط، آن تولیدكننده هم انگیزه پیدا می كند كه برود و مصرفش را بهینه كند. بنابراین ما هم مشكل فقدان نگاه حاكمیتی و كلان به حوزه انرژی داریم و هم مشكل ساختار و سازمان. اما به نظر من، اصلی ترین مشكل این است كه هنوز در سطح حاكمیت این باور وجود ندارد كه راه حل قطعی بحران انرژی در كشور، ارتقای كارایی است.

تاثیر مخرب تحریم حسنتاش هم افزایش تولید و هم ارتقای بهره وری را در گرو ورود فناوری های جدید دانست و گفت: ضربه تحریم به بخش انرژی كشور گسترده بوده و دست ما از فناوری های جدید را كاهش داده است.

او در پاسخ به این پرسش كه چرا در همه دولت ها بخش كارشناسی نفت و گاز از غلبه بر تحریم ها حرف زده و به صراحت نگفته كه پیشرفت صنعت متوقف شده است، پاسخ داد: وقتی جو حاكم این است كه ما با تحریم هیچ مشكلی نداریم، ممكن است پست گرفتن هم به هم صدا شدن با همین جو عمومی منوط شود. ضمن این كه ما در بخش نفت فاقد یك برنامه جامع هیدروكربویی هستیم. وقتی اولویت ها مشخص نیست و به لحاظ كارشناسی هم روز به روز نحیف تر شده، تحریم هم مسائل را تشدید می كند. شاید به نوعی نعمت هم باشد چون بی برنامگی و ضعف ما را پوشش می دهد.

حسنتاش ادامه داد: از هر منظری كه به حوزه انرژی نگاه كنیم، نمی توانیم تاثیر مخرب تحریم ها بر آن را نادیده بگیریم اما بیشتر از تحریم یا كمبود سرمایه یا هر مشكل دیگری، مشكل ما به ساختار سیاسی كشور بازمی گردد كه خیلی دغدغه شایسته سالاری یا تداوم تجربه ها را ندارد. به نظر من همه مشكل ما به كیفیت حكمرانی و در نهایت ساختار سیاسی بازمی گردد. باید آن مساله را حل كنیم تا مشكلات دیگرمان حتی در حوزه كارشناسی هم حل شود.

انتهای پیام