فصل اقتصاد - وحیدرضا زیدی فرد، معاون مهندسی، پژوهش و فناوری وزیر نفت در گفت وگو با «دنیای اقتصاد» از برنامه های این وزارتخانه برای كاهش وابستگی به تجهیزات خارجی و حمایت از شركت های داخلی رونمایی و اظهار كرد كه وابستگی به تجهیزات خارجی در صنعت نفت به كمتر از 50درصد رسیده است. زیدی فرد همچنین به پیشرفت های حاصل شده در زمینه ایجاد و تامین فناوری LNG داخلی اشاره كرد.

در زمینه بحث بومی سازی و تجهیزات ساخت داخل، یكی از ادارات كلی كه ذیل معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری تعریف شده، اداره كل نظام تامین و تجاری سازی فناوری هاست. یكی از وظایف این اداره كل، به صورت مشخص حمایت از كالای ساخت داخل و بومی سازی است و این رویكرد در دستوركار كلی ما قرار دارد. یكی از اولین خواسته های وزیر نفت نیز تاكید بر این مبحث است. یعنی در زمینه تجهیزات نفتی، حداكثرسازی ساخت داخل و حداقل سازی وابستگی به خارج رویكردی است كه ما به جد پیگیر آن هستیم. در زمینه ساخت تجهیزات در داخل، طی ادوار گذشته حركت هایی انجام شده بود، زیرا این بحث چیز جدیدی نیست؛ اما مساله ای كه به صورت خیلی جدی پیش آمد، بحث تحریم های صنعت نفت بود كه از دوره آقای احمدی نژاد به شكل جدی آغاز شد. همان زمان رویكردها و شرح وظایف جدیدی برای وزارت نفت و خصوصا حوزه مهندسی، پژوهش و فناوری تعریف شد. این رویكردها با شدت و ضعفی ادامه پیدا كردند تا به دوره جدید رسید. برآیند اقدامات انجام شده این بود كه ما به صورت تقریبی از وابستگی 80-70درصدی به تجهیزات صنایع نفت در خارج از كشور، در حال حاضر به زیر 50درصد وابستگی رسیده ایم كه این یك موفقیت برای صنعت نفت و كشور است.
با توجه به مشكلاتی كه به دلیل تحریم ها در زمینه انتقال فناوری های به روز و جدید وجود دارد، برنامه شما برای پر كردن چنین خلایی چیست؟
مقام معظم رهبری در یكی از سخنرانی های خود به این موضوع اشاره داشتند و به طور مشخص از صنعت نفت اسم بردند و فرمودند كه در مورد بعضی فناوری ها و مشخصا فناوری های بالادستی نسبت به كشورهای همسایه و همتایان خود عقب ماندگی هایی داریم كه باید جبران شوند. ما هم از طرق مختلف به دنبال جبران این عقب افتادگی ها هستیم. یكی از مضامین فراخوانی كه سال گذشته از بابت بند الف تبصره 18 در دو نوبت صادر كردیم، همین مساله است. ما در 6 حوزه فراخوان دادیم كه یكی از آنها احیای چاه های كم بازده است كه مبحث بالابردن فناوری مرتبط است و بقیه موارد آن نیز در زمینه تكمیل زنجیره ارزش، دیجیتالی كردن صنعت نفت، بحث گازهای فلر، بهینه سازی مصرف انرژی، و ساخت بار اول محصولات استراتژیك صنایع نفت بودند كه تقریبا همگی با این بحث مرتبط هستند. هدف ما از فراخوان، استفاده شركت های فعال و صاحب فناوری از تسهیلاتی بود كه به اتفاق بانك های عامل برای این شركت ها در نظر گرفته شده و نیازهای صنعت نفت در زمینه فناوری و تجهیزات توسط آنها برطرف شود.
غیر از آن هم چند تفاهم نامه مستقل با انجمن شركت های دانش بنیان، معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری، شهرداری تهران و جاهایی كه فكر كردیم می توانند در زمینه اجرا و اخذ فناوری های جدید به ما كمك كنند، امضا كردیم. برای مثال، وزارت دفاع از نظر مباحث فناوری یكی از پیشروترین وزارتخانه های ماست. من از امكانات این وزارتخانه بازدید كردم و در این بخش یك سرریز فناوری وجود دارد كه می تواند به ما كمك كند. همین چند وقت پیش هم تفاهم نامه ای میان وزیر نفت و وزیر دفاع امضا شد كه مبانی كلی آن استفاده از ظرفیت وزارت دفاع در زمینه فناوری در وزارت نفت بود. علاوه بر این، خیلی از شركت ها یا حتی اشخاص حقیقی نیز به صورت مستقل به ما رجوع و موارد خود را مطرح می كنند.
در زمینه تولید ال ان جی و فناوری مرتبط با آن چه پیشرفت هایی صورت گرفته است؟
بحث تولید ال ان جی (LNG) در ایران قریب به 20 سال است كه مطرح شده و در این 20 سال، شركت هایی مانند شل، رپسول و توتال به بحث اجرایی شدن این حوزه ورود پیدا كردند. نكته مهمی كه در تولید ال ان جی وجود دارد، مساله فناوری و لایسنسی است كه تولید از طریق آن انجام می شود. در واقع، اصل فناوری مرتبط با ال ان جی، تبدیل گاز به مایع است كه چند شركت معدود در جهان لایسنسور آن هستند. در همه این سال ها، چه زمانی كه تحریم شدید نبود و چه زمانی كه شدت پیدا كرد، ما در نهایت در زمینه ال ان جی به هیچ نتیجه مشخصی نرسیدیم. اما دوستان ما در 4 شركت اصلی، مشغول پیگیری مساله هستند. شركت های سازنده ای آمده اند و گفته اند كه می توانند كمك كنند و وزارت نفت هم از آنها حمایت كرده و توانسته اند كه جزء به جزء پیش بروند. در حال حاضر ما با یك هماهنگی و همت جدی، شاید بدون نیاز به كمك خارجی بتوانیم در ایران ال ان جی تولید كنیم.
با توجه به تاثیرگذاری مذاكرات توافق هسته ای در مباحث مختلف وزارت نفت و از جمله بحث جذب فناوری های جدید، وزارت نفت چه برنامه ای برای سناریوهای مختلف احیا یا عدم احیای توافق در نظر دارد؟
مثال ال ان جی از این بابت بود كه بدانید ما برای بدترین سناریو آماده شده ایم. فرض ما بر این است كه شاید مذاكرات اصلا به جایی نرسد یا شرایط فعلی همچنان پابرجا باشد. بنده خدمت جناب وزیر هم عرض كردم كه ما در زمینه تولید ال ان جی می توانیم با توجه به توانایی و پتانسیلی كه در كشور موجود است، كار را به سرانجام برسانیم. هر چند ممكن است در ابتدا سخت باشد، اما در حال حاضر به فناوری و تجهیزاتی دست پیدا كرده ایم كه وضعیت ما را نسبت به 20 سال پیش متفاوت كرده است. اگر توافق انجام شود، می توانیم كمك هایی از شركت های خارجی بگیریم و آنها در این زمینه ها شرایط را تسهیل كنند؛ اگر هم توافقی صورت نگیرد، ما واقعا توانایی لازم را هم در زمینه ال ان جی و دیگر حوزه ها داریم. در صورتی كه توافق نشود هم شرایط برای ما فرقی ندارد.
برنامه ها و پیشرفت های به دست آمده در زمینه همكاری های برون مرزی در بخش صادرات خدمات مهندسی و فنی در چه وضعیتی قرار دارد؟ آیا توافقی برای همكاری های جدید با كشورهای خارجی به دست آمده است؟
در دوره جدید، كارگروهی به نام توسعه صادرات و خدمات فنی شكل گرفته كه در آن از شركت های خصوصی و انجمن های صدور خدمات فنی مهندسی دعوت می كنیم و هدف ما، صادرات خدمات فنی مهندسی به كشورهایی است كه ابراز آمادگی می كنند. شاید در گذشته تصور این مساله سخت بود، اما حالا كشورهایی ابراز تمایل كرده اند و تعدادشان هم كم نیست. این كارگروه به شدت در حال فعالیت است و دائما موارد جدیدی در آن مطرح و بررسی می شود. ما توانسته ایم به مرحله ای برسیم كه صدور خدمات فنی مهندسی هم داشته باشیم. در سفر اخیر مهندس اوجی به ونزوئلا شاهد امضای قرارداد و تفاهم نامه برای بازسازی و نوسازی پالایشگاه های این كشور بودیم و توانایی آن را هم داریم.
تشكیل این كارگروه به خاطر ضرورتی بود كه در نتیجه نیاز كشورهای دوست و همسایه ایجاد شده و ما نیز در خیلی زمینه ها حرف برای گفتن داریم. در زمینه پالایشگاه سازی تجربه بسیار طولانی و خوبی داریم كه این تجربه در زمان جنگ تحمیلی خود را نشان داد. چنین تجربه گران سنگی به ما كمك می كند حرف هایی برای گفتن داشته باشیم. درباره همكاری های جدید نیز در هفته های گذشته كشور تاجیكستان در زمینه خدمات فنی و مهندسی نفت از ما كمك خواسته و قرار است در زمینه های مختلف با یكدیگر همكاری كنیم. ما معتقدیم اگر بحث صدور خدمات فنی و مهندسی به صورت جدی احیا شود، می تواند نقطه شروع خوبی برای كسب درآمد و قوی كردن ارتباط با كشورهای دوست باشد.
برنامه معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری برای حمایت از شركت های دانش بنیان چیست؟ چه اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است؟
در این مبحث حركت هایی از پیش آغاز شده بود، از جمله ایجاد پارك فناوری و نوآوری صنعت نفت. یكی از اهداف مهم این پارك كمك به استارتاپ ها و شركت های دانش بنیان و نوپا در صنعت نفت بود. علاوه بر این، شخصا از چند پارك فناوری بازدید داشته ام و با صاحبان شركت های دانش بنیان صحبت كرده ام؛ مسائل و مشكلاتشان را شنیده و مطرح كردیم تا ارتباط بین طرفین تسهیل شود و ورود این شركت ها نیز به صنعت آسان شود. ما برای ورود هر شركت به لیست تامین كنندگان تجهیزات وزارت نفت شرایط خاصی داریم و به راحتی هر شركتی نمی تواند وارد این لیست شود. این شركت ها باید مشخصات و كاراكترهای خاصی داشته باشند تا پس از درخواست سابقه، پشتوانه فنی و عملی آنها ارزیابی شود. در نهایت، بعد از تایید این موارد، اسم این شركت ها در آن لیست قرار می گیرد. تمام شركت های وزارت نفت موظفند مناقصه های خود را از طریق آن لیست انجام دهند كه نشانگر اهمیت این فهرست است. اقدام مهمی كه امسال انجام دادیم، این بود كه شرایط ورود شركت های دانش بنیان به این فهرست را تغییر دادیم و شرایط جدید و امتیازاتی برای شركت های دانش بنیان تعریف كردیم تا ورود آنها به فهرست آسان تر شود. درباره بحث وام هایی كه مربوط به بند الف تبصره 18 هستند نیز جلسات متعددی با شركت های دانش بنیان و انجمن ها داریم. همچنین با معاونت علمی ریاست جمهوری نیز تفاهم نامه هایی امضا كردیم و تعامل بسیار نزدیكی با معاونت علمی داریم تا بتوانیم با كمك حمایت های بالادستی، در پروژه های صنعت نفت از شركت های دانش بنیان استفاده كنیم.
آیا سازوكارهایی برای احراز دانش بنیان بودن و جلوگیری از سوء استفاده از تسهیلات در نظر گرفته شده برای این شركت ها تعریف شده است؟
متاسفانه در این زمینه برخی شركت ها طی سال های اخیر با توجه به حمایت های ویژه معاونت علمی ریاست جمهوری از دانش بنیان ها، از بستر آماده شده برای شركت های دانش بنیان سوء استفاده كرده اند. ما در وزارت نفت در پی تعریف مكانیسم های نظارتی دقیق تری برای این حوزه هستیم. این مكانیسم ها در قدم اول به صورت جدی برای شركت های متقاضی ــ 178 شركت دانش بنیان مربوط به بند الف تبصره 18 هستند ــ اعمال می شوند. كمیته ما در وزارت خوداظهاری این شركت ها را ارزیابی و جمع بندی كرد و ما آنها را به وزارت اقتصاد معرفی كردیم، به طور همزمان نیز با 4 بانك عامل در این زمینه صحبت كردیم. این مكانیسم های نظارتی جدا از دریافت تضامین قوی توسط بانك ها برای ارائه وام و بررسی های آنهاست.
در نهایت، تصمیم گرفتیم بر مبنای مكانیسمی كه تعریف كرده ایم، یك بار دیگر شركت ها را با كمك دوستان صندوق فناوری صنعت نفت، پیش از معرفی نهایی به بانك و بعد از تایید وزارت اقتصاد بررسی كنیم. همچنین برنامه داریم كه در زمان استفاده از وام ها و زمان اجرایی شدن نیز مكانیسم نظارتی جداگانه ای، علاوه بر نظارت بانك ها داشته باشیم. هر زمانی كه تشخیص داده شود شركت ها تخطی كرده اند، علاوه بر اینكه بهره وام آنها از 10 تا 12 درصد به 24-23 درصد افزایش پیدا می كند، ممكن است همكاری ما نیز با این شركت ها قطع شود.
در مساله ارتباط دانشگاه و صنعت نفت، هم در زمینه جذب فارغ التحصیلان متخصصی كه بخشی از آنها به دلیل عدم وجود فرصت، تصمیم به مهاجرت می گیرند و هم در زمینه همكاری بر سر پروژه ها، وضعیت از چه قرار است؟ راهكار وزارت نفت برای حلقه مفقوده اتصال صنعت نفت و دانشگاه چیست؟
این سوال را می توان از دو جنبه بررسی كرد. یك بحث این است كه آیا واقعا كشور ما ظرفیت این همه دانشجو یا دانشكده های فنی مرتبط با نفت را دارد یا خیر. مساله دوم نیز استفاده از ظرفیتی است كه در حال حاضر ایجاد شده است. در یك دوره فلسفه ایجاد دانشكده نفت، تربیت نیروی متخصص برای صنعت نفت بود. پایه ریزی آن هم از ابتدا صحیح بود و رشته های ارائه شده در دانشكده نفت نیز با تخصص های مرتبط با وزارت نفت مرتبط بود. اما در یك مقطع مشخص، جذب نیروی وحشتناكی در وزارت داشتیم كه آن جذب ها تخصصی نبودند و همین قضیه باعث شد ما از جذب نیروی متخصص واقعی و فارغ التحصیل نفت عقب بمانیم. به طور همزمان نیز در دانشكده های مختلف كشور، رشته مهندسی نفت ایجاد شد و این كار بدون نیازسنجی صورت گرفت. آیا ما در تمام شركت های داخل و خارج از سطح صنعت نفت نیاز به این تعداد مهندس نفت داشتیم؟ آیا جذب این تعداد دانشجوی مهندسی نفت در دانشگاه ها اقدامی درست بود؟
به همین دلایلی كه ذكر شد، نیروهایی كه از دانشگاه ها بیرون آمدند، فرصت جذب در صنعت نفت داخلی را ندیدند و بخشی از آنها به كشورهای دیگر رفتند. با این وجود، ما بنا داریم ارتباط صنعت و دانشگاه را در هر جا كه ممكن است، تقویت كنیم. در زمان دولت قبلی، 40 قرارداد با دانشگاه های مختلف در حوزه های بالادست و پایین دست بسته شد. موارد بالادست، مربوط به بالا بردن ظرفیت میادین بود و در بخش پایین دست نیز مربوط به فناوری های موردنیاز صنعت نفت بود. در دوره جدید ما دیدیم قراردادهای بسته شده در زمینه بالادست كه میدان محور بودند، با یك تغییر از میدان محوری به فناوری محوری می توانند هم به دانشگاه ها و هم به صنعت بسیار كمك كنند. یعنی دانشگاه می تواند صاحب فناوری شود و صنعت هم از این فناوری استفاده كند. در رویكرد میدان محور ممكن بود چند دانشگاه مسیری یكسان را طی كنند. در نهایت هم مشخص نبود كه این امر به نتیجه می رسد یا خیر. به همین دلیل، ما به دانشگاه ها اعلام كردیم كه قالب قرارداد حفظ می شود، اما محتوای آن تغییر می كند و فناوری محور می شود. هدف ما این است كه چرخه فناوری كشور از طریق دانشگاه پیش رود.